گفتار در بيرون آوردن ميل اعظم به صورت مستقل ميل اعظم اندازهء زاويه‌اى است كه معدّل النّهار و فلك البروج بر آن يكديگر را مىبرند ، و ميل كلّى نيز خوانده مىشود ، و برابر با فاصلهء ميان قطبهاى اين دو دايره است . و شناختن آن بىميانجيگرى عرض بلد بر دو گونه است : يكى اينكه بزرگترين ارتفاعهاى خورشيد در دايرهء نصف النّهار بلد و نيز كوچكترين آنها را اندازه بگيرند ؛ در صورتى كه اين هردو ارتفاع در يك سوى سمت الرّأس باشد تفاضل آنها ، و در صورتى كه دو ارتفاع در دو سوى سمت الرّأس باشد حاصل جمع متمّمهاى آنها دو برابر ميل اعظم است . و گونهء دوم از اين راه است كه يكى از اين دو ارتفاع را با ارتفاع ديگرى از خورشيد كه سمت آن دانسته باشد اندازه بگيريم . و امّا گونهء اوّل استوارتر است چه تنها به رصد وابسته است و محاسبه‌اى با آن آميخته نمىشود ؛ و پيشينيان و بيشترين پسينيان بر همين راه رفته‌اند ، هرچند خبر كار بعضى از ايشان همچون اراطستانس به ما نرسيده است . ابّرخس ، بنابر آنچه در كتاب المجسطى آمده ، از او روايت كرده است كه فاصلهء دو منقلب [ انقلاب صيفى و انقلاب شتوى ] تقريبا يازده جزء از هشتاد و سه جزء كلّ محيط دايره است ، و خود آن را پسنديده است ، ولى معلوم نيست كه اين موافقت وى به تقليد است يا به اينكه با رصد وى نيز همين اندازه به‌دست آمده بوده است . و امّا در اين مقدار تسامحى وجود دارد ، چه ، بنابر مرسوم ميان علماى هيئت ، دايره‌ها و بالخاصّه دواير عظيمه